Dodatek II. Sześć części jednej księgi. Jak Imperium Rosyjskie mierzyło szlachectwo — i gdzie w tym wszystkim byli Serbinowscy

Artykuły 6–8 opowiadały, jak Serbinowscy przez pięćdziesiąt lat dowodzili szlachectwa i jak w 1858 r. przegrali. Ten dodatek wyjaśnia reguły gry. Rosyjskie prawo o szlachcie było precyzyjne — sześć „części” Księgi Rodowodowej, dwadzieścia dwa rodzaje dowodów, tabela rang — i zarazem zmieniało się co kilka lat, zwłaszcza na ziemiach zabranych Rzeczypospolitej, gdzie drobna szlachta była dla Petersburga problemem do rozwiązania. Kto rozumie te reguły, rozumie, dlaczego urzędnicy pytali o „dobra z poddanymi”, czemu wpis do księgi nie był ostateczny i czym był „jednodworzec”.

1785: Hramota i sześć części Księgi

Podstawą wszystkiego była Hramota na prawa, wolności i przywileje szlachetnego rosyjskiego dworiaństwa, podpisana przez Katarzynę II 21 kwietnia 1785 r. — 92 artykuły, które na ponad sto lat ułożyły stan szlachecki w Rosji¹. Hramota nakazała w każdej guberni prowadzić Księgę Rodowodową (dworianskaja rodosłownaja kniga); sporządzał ją marszałek gubernialny „wespół z wybranymi deputatami powiatowymi” (art. 75) — stąd nazwa „Zgromadzenie Deputatów Szlacheckich”, instytucji, która przewija się przez całą sprawę Serbinowskich. Księga dzieliła się na sześć części (art. 76–82)²:

W rodzinnych notatkach badacza lista ta zachowała się w nieco zniekształconej postaci (część I jako „szlachta, która nie mogła udokumentować pochodzenia dawniej niż sto lat”). To nie błąd, lecz skrót: do części I trafiały rody nadane, a zarazem wszystkie, których dowody nie sięgały stu lat — w odróżnieniu od części VI, zarezerwowanej dla rodów „starożytnych”. Granicę stu lat liczono od daty Hramoty, czyli od 1785 r. wstecz³. Serbinowscy, powołując się na przywilej z 1537 r. i akta z 1738 r., mierzyli oczywiście w część VI — i w 1802 r. ją dostali (artykuł 6).

Hramota wyliczała też, co jest dowodem szlachectwa (art. 92): dyplomy monarsze, nadane herby, patenty na rangi, ukazy na nadanie ziem lub wsi, nadania wotczyn, a wśród nich — punkt, który stanie się dla Serbinowskich fatalny — „dowody, że ojciec i dziad władali wsiami” (доказательства, что отец и дед владели деревнями)². Kiedy w 1849 r. urzędnicy zażądają od Teodora papierów na „dobra ziemskie z poddanymi” (artykuł 5), nie wymyślą tego: zacytują Hramotę.

Dworiaństwo osobiste i dziedziczne, czyli jak zostać szlachcicem w Rosji

Najlepszy przewodnik po tym systemie napisał u schyłku imperium prawnik Nikołaj Korkunow w podręczniku Russkoje gosudarstwiennoje prawo⁴. Rosyjskie dworiaństwo, pisze, ma „przede wszystkim charakter służebny”: „nazwa szlachecka jest następstwem przymiotów i cnót mężów, którzy w dawnych czasach dowodzili i wyróżnili się zasługami, przez co, obracając samą służbę w zasługę, zdobyli dla potomstwa miano szlachetnego” (Zwód Praw, t. IX, art. 15). Istniały dwa rodzaje dworiaństwa: dziedziczne (потомственное) i osobiste (личное), nieprzechodzące na potomków. Oba nabywało się głównie przez służbę państwową: w wojsku pierwszy stopień oficerski dawał szlachectwo osobiste, a stopień pułkownika — dziedziczne; w służbie cywilnej osobiste dawał dopiero czyn IX klasy, dziedziczne — IV klasy; ordery pierwszych stopni oraz św. Włodzimierza i św. Jerzego dawały szlachectwo dziedziczne. Korkunow zauważa z przekąsem, że dzięki orderowi św. Włodzimierza IV stopnia za 35 lat nienagannej służby „co roku 22 września, w dniu założenia tego orderu, powstaje mnóstwo nowych szlachciców”, i że „u nas szlachcicem zostaje każdy, kto uzyskał wyższe wykształcenie i choć trochę posłużył ojczyźnie”.

Dla rodziny z Radziejowiec ważne są dwa wnioski. Po pierwsze: „namiestnik wojsk bywszych polskich” Paweł (artykuł 5) nie miał z tego nic — ranga w armii, która przestała istnieć, nie była rangą rosyjskiej Tabeli. Po drugie: to, o co walczyli Serbinowscy, nie było nabyciem szlachectwa, lecz uznaniem starego, polskiego. A uznanie szło przez inną, znacznie bardziej kapryśną ścieżkę. Korkunow wylicza też prawa wyłączne szlachty dziedzicznej — zaledwie trzy: prawo do herbu rodowego, prawo pisania się właścicielem swoich majątków i prawo ustanawiania majoratów⁴. Herb Dołęga z opisu 1797 r. (artykuł 6) był więc czymś więcej niż ozdobą: był jednym z trzech praw, które odróżniały szlachcica od reszty.

Ziemie zabrane: od przysięgi do „rozbioru szlachty”

Na Podolu i Kijowszczyźnie Hramota zaczęła obowiązywać po rozbiorach — ukaz Pawła I z 1797 r. rozciągnął ją na ziemie dawnej Rzeczypospolitej⁵. I od razu pojawił się problem, którego Rosja nie znała: masa szlachty bez ziemi i bez poddanych. Spis z 1795 r. (tzw. piąta rewizja) zapisał w trzech guberniach południowo-zachodnich ponad 150 tysięcy szlachty czynszowej i zależnej wobec 33 tysięcy siedzących na własnej ziemi⁶; szlachta „kresowa” stanowiła około 70% całej szlachty imperium⁵. Petersburg przez siedemdziesiąt lat próbował tę masę przesiać. Kalendarz jest długi, ale warto go znać, bo każda data odbija się w aktach Serbinowskich⁷:

• 1800 — ukazy sierpniowy i wrześniowy: dwa lata na złożenie dowodów; prawa szlacheckie tylko dla wpisanych do rewizji 1795 r. Serbinowscy zdążyli: wywód z 15 grudnia 1802 r.
• 1808, 1812, 1816 — kolejne żądania dowodów; ukaz z 20 stycznia 1816 r. nakazał w guberniach południowych weryfikację „nieznanych ludzi” zaliczonych w VI rewizji do starej szlachty⁷.
• 24 maja 1818 — ukaz wykreślający z ksiąg rodowodowych tych, których szlachectwo opierało się tylko na metrykach i zeznaniach świadków⁵.
• 19 października 1831 (PSZ nr 4869) — po powstaniu listopadowym ukaz „o podziale i urządzeniu szlachty w guberniach zachodnich”: niewylegitymowana szlachta wiejska stała się jednodworcami (однодворцы), miejska — „obywatelami” (граждане); jednodworcy płacili podatki jak chłopi i podlegali poborowi^{7, 9}.
• 11 listopada 1832 (nr 5476) — podział dawnej szlachty na trzy kategorie: I — posiadający dobra z poddanymi, II — bez dóbr, ale uznani przez zgromadzenie, III — bez dóbr i nieuznani; zgromadzenia tracą prawo uznawania szlachectwa bez zatwierdzenia Heroldii Senatu⁷. Od tej chwili wpis podolski z 1802 r. przestaje wystarczać.
• 20 kwietnia 1834 (nr 7007) — Rada Państwa powołuje gubernialne komisje rewizyjne, które mają sprawdzić zasadność wszystkich dekretów wywodowych wydanych przed 1829 r.; deputacjom „kategorycznie” odebrano prawo decydowania o szlachectwie — odtąd tylko gromadzą i przesyłają akta⁷. W Heroldii powstaje tymczasowy referat dla spraw z guberni zachodnich (1834), a w 1839 r. — „IV Specjalna Czasowa Ekspedycja” z pięcioletnim terminem i budżetem 15 tys. rubli; to jest ów „Wydział Tymczasowy Heroldii” z diagramu niżej⁷.
• 5 lipca 1838 (nr 11387) — trzyletni termin na złożenie dokumentów pod groźbą natychmiastowego przeniesienia nieposesjonatów do jednodworców; posesjonatów chroniono „aż po lata pięćdziesiąte”⁷.
• 4 stycznia 1840 — ukaz nakazujący wykreślać z ksiąg osoby, które oparły szlachectwo „jedynie na metrykach, poręczeniach lub skazkach rewizyjnych” — i sprawdzić to wstecz nawet u już zatwierdzonych⁷. Na ten właśnie ukaz powoła się Komisja w 1842 r. W Kijowie działa Centralna Komisja Rewizyjna (1840–1845) dla guberni kijowskiej, podolskiej i wołyńskiej; w latach 1840–1844 pozbawiła szlachectwa 6 794 rody (według Imeretinskiego; Mościcki podaje 23 tys. rodzin), a zdaniem Rychlikowej odrzuciła ok. 160 tys. osób^{6, 7}. Serbinowscy stanęli przed nią 27 lipca 1842 r. (artykuł 7).
• 16 lipca 1845 (nr 19190) — stan na 1 stycznia 1844 r. uznany za ostateczny: kto nie złożył dokumentów, w trzy miesiące do jednodworców; dokumentów złożonych po 1 stycznia 1844 r. nie rozpatruje się — z jednym wyjątkiem: kto po tej dacie dostał z Heroldii akta „do uzupełnienia”, ma jeszcze trzy lata⁷. Dokładnie w tej furtce zmieścili się Serbinowscy: ukaz nr 6196 z 1844 r. zwrócił ich akta do uzupełnienia (krok 21 na diagramie).
• 1847 — ukazy styczniowy i marcowy: nieuznani nie mogą kupować ziemi z poddanymi; kto nie złożył spisów rodzinnych, ma być zapisany do chłopów skarbowych⁷.
• 10 lipca 1850 (nr 24315) — niewylegitymowanych włącza się do kupców i mieszczan; skarb przejmuje dobra nieuznanych właścicieli⁷.
• 17 kwietnia 1857 (nr 32000) — stan jednodworców i obywateli zostaje zamknięty: kto nie zdobył patentu Heroldii i zlekceważył terminy, trafia wprost do chłopów czynszowych (na ziemi skarbowej), państwowych (na własnej), „wolnych ludzi” (na ziemi prywatnej) lub mieszczan; w X rewizji 1858 r. zapisywano ich jako „wolnych rolników”⁷. W tym samym roku zapada ukaz Senatu w sprawie Serbinowskich.
• 19 lutego 1868 (nr 45505) — zniesienie stanu jednodworców i obywateli: włączeni do stanów wiejskich i miejskich⁷.

Historycy spierają się o skalę: Daniel Beauvois szacował liczbę zdeklasowanych w latach 1831–1853 na około 340 tysięcy; Irena Rychlikowa, na podstawie spisu ministerialnego z 1845 r., uważa to za zawyżone o ponad sto tysięcy⁶. Tak czy inaczej, Serbinowscy z Radziejowiec, Winogradu i Kotiużyniec byli jednymi z setek tysięcy.

Od środka: dowody, papier stemplowy i Heroldia

Jak wyglądało postępowanie od strony petenta, opisała Jolanta Sikorska-Kulesza na materiale litewsko-białoruskim — a procedura była ta sama w całym Kraju Zachodnim⁷. Podstawą pozostawał art. 92 Hramoty: dyplomy i herby od monarchów mogły pomóc nielicznym, a „podstawowymi dowodami były akty majątkowe (nadania ziemi i wsi, nawet jeśli rodzina już ją utraciła, akty sprzedaży ziemi, listy zastawne, testamenty, dowody, że ojciec i dziad posiadali wsie) oraz dowody o służbie publicznej szlacheckich przodków”. Kto stracił papiery „przez pożar lub inne nieszczęsne wydarzenia”, mógł — według art. 92 pkt 12 — dowodzić rodowitości świadectwem „dwóch krewnych z ojca i matki” pod przysięgą i „piśmiennym zapewnieniem dwunastu wiary godnych obywateli aktualnej szlachty”. Ale od 1840 r. właśnie takie dowody — zeznania, metryki, skazki — Komisje miały wykreślać; tak przepadli Piotr i Wasyl, synowie Karola.

Petersburski urzędnik Ignacy Terlecki wydał w 1832 r. poradnik „Heroldia i porządek otrzymywania od niej utwierdzenia szlachectwa”. Do Heroldii trzeba było posłać: urzędową kopię dekretu wywodowego z opisem zasług przodków, przywilejów i dowodów, „wyprowadzeniem nieprzerwanego pochodzenia od szlacheckiego przodka”, zapewnieniem, że nikt z rodziny nie był w stanie podatkowym, i poświadczeniem poddaństwa rosyjskiego; ewentualną rezolucję deputacji o uzupełnieniu; oryginały lub urzędowe kopie dokumentów na dwurublowym papierze herbowym oraz ich tłumaczenia przez urzędowych „translatorów” — także na dwurublowym papierze⁷. Koszty były zaporowe: kwerendy, kopie, tłumaczenia, papier stemplowy, opłata „na poczet druku rezolucji”, a zwłaszcza „poparcie interesu heroldyjnego” w Petersburgu. Józef Ignacy Kraszewski — ziemianin, nie zagrodowiec — zbierał dokumenty osiem lat (1840–1848), liczył koszty „poparcia” na tysiąc rubli asygnacyjnych i dostał potwierdzenie dopiero w 1850 r.; po ukazie z 16 lipca 1845 r. pisał do ojca: „Jesteśmy bez wątpienia w tej kategorii, która tymczasowo zapisana będzie w jednodworcy. Łzy mam w oczach, gdy to piszę”⁷. Teodor Serbinowski, który w tym samym czasie składał u prystawa podpis i dziesięć rubli (krok 4 na diagramie), nie miał na „poparcie” niczego.

Heroldia tonęła. Do 1839 r. zalegało w niej 18 tysięcy spraw z dziewięciu guberni zachodnich, potem przybywało po 16 tysięcy rocznie; personel rósł z 58 urzędników (1838) do 90 (koniec lat 40.); sprawy z Wilna z 1838 r. rozpatrywano w 1842, a niektóre w 1845 r. — leżały siedem lat⁷. Do tego 3 237 pism w jednej tylko sprawie Monkiewiczów (1844) i sprawa Poraj-Koszyców, trwająca od 1835 do 1852 r. mimo tego, że jeden z nich był urzędnikiem w stolicy. Na tym tle piętnaście lat między wykluczeniem w Kijowie (1842) a ostatecznym ukazem Senatu (1858) w sprawie Serbinowskich nie jest wyjątkiem — jest normą. A i wynik nie był wyjątkiem: w jednej z badanych przez Sikorską-Kuleszę spraw Heroldia odmówiła szlachectwa, bo w dokumentach z XVII w. brakowało informacji, „że własność była zasiedlona” — czyli tego samego, czego zabrakło przy Serbinowcach.

Wileńska Centralna Komisja Rewizyjna (1843–1847) rozstrzygnęła 4 427 spraw dotyczących 53 706 osób: za prawomocne uznała dekrety zaledwie 644 szlachciców (1,2%), 5 497 osób kazała od razu skreślić, a 47 565 przesłała do Heroldii z oceną „nie daje podstaw do zatwierdzenia”⁷. Przez 27 lat (1831–1857) na samej Litwie i Białorusi zepchnięto do stanów opodatkowanych ponad 100 tysięcy osób obojga płci; w guberni mińskiej jeszcze w 1857 r. trzy czwarte szlachty (76,5%) wciąż „legitymowało się”, a patent Heroldii miała jedna czwarta⁷.

Dwie drogi do tej samej księgi: przykład Rozenbergów

Że droga „przez starożytność” i droga „przez rangę” to dwa zupełnie różne światy, najlepiej widać tam, gdzie poszli nimi dwaj bracia. Badacz opracował w 2026 r. teczkę legitymacyjną Rozenbergów herbu Poraj z Podola (DAChmO, f. 230, op. 1, spr. 5524) — rodziny, której sprawa toczyła się przed tym samym Podolskim Zgromadzeniem, tą samą kijowską Komisją Centralną i tym samym Departamentem Heroldii, w tych samych latach co sprawa Serbinowskich⁸. Ta sama Komisja, która 27 lipca 1842 r. wykreśliła Piotra i Wasyla Serbinowskich, 11 listopada 1844 r. rozdzieliła los dwóch braci Rozenbergów:

Morał dla naszej historii jest gorzki. Serbinowscy mieli tylko pierwszą drogę: ziemię utracili przed 1799 r., a „namiestnik wojsk bywszych polskich” nie dawał żadnej klasy w rosyjskiej Tabeli. Nie mieli w rodzinie nikogo, kto zrobiłby karierę w carskiej administracji i „pociągnął” resztę przez świadectwo jednorodności. Rozenbergowie mieli dwie drogi i obie przeszli; Serbinowscy jedną — i na niej przegrali.

Co to znaczyło dla Serbinowskich

Zestawmy daty. W 1802 r. — w dwuletnim oknie z ukazu 1800 r. — wnukowie Jakuba uzyskują wpis do VI części Księgi podolskiej: są „starożytni”, bo mają przywilej z 1537 r. i akta z 1738 r. W 1833 r., już po ukazie 1831 r., dopisują Teodora i kuzynów z Kijowszczyzny — ale od 1832 r. wpis wymaga zatwierdzenia Heroldii, więc akta jadą do Petersburga i wracają „do uzupełnienia” (1844). W 1842 r. Komisja Centralna w Kijowie, działając na mocy ukazu z 4 stycznia 1840 r., wykreśla Piotra i Wasyla, synów Karola, bo ich uznanie oparto tylko na oświadczeniu krewnego — dokładnie ten typ dowodu, który ukaz z 1818 r. uznał za niewystarczający. Resztę rodziny kieruje do Senatu. W latach 1849–1857 urzędnicy pytają o metryki i o „dobra z poddanymi” — o punkt 14 z art. 92 Hramoty — których szlachta czynszowa z definicji nie miała. 21 marca 1858 r. Senat, nie znalazłszy przywileju z 1537 r. w Metryce Litewskiej (artykuł 8), uchyla szlachectwo; rodzina trafia do jednodworców, a w 1868 r. — razem z całym tym stanem — do chłopów. W 1897 r. Adam z Kotiużyniec poda spisującym zawód „handlarz świniami” (artykuł 10). System zadziałał dokładnie tak, jak go zaprojektowano.

Obieg papierów: jedna sprawa, cztery poziomy, dwadzieścia sześć kroków

Jak to wyglądało w praktyce, pokazuje diagram sporządzony przez badacza na podstawie teczki legitymacyjnej (DAChmO, f. 230, op. 1, spr. 5878) i akt petersburskich (RGIA, f. 1343): obieg korespondencji w sprawie Serbinowskich w latach 1802–1861. Cztery kolorowe pola to cztery poziomy władzy; strzałki, ponumerowane 1–26, to kolejne pisma.

Dwadzieścia sześć pism, pięć instancji, pięćdziesiąt dziewięć lat. Na dole drabiny — dziesięć rubli i podpis Teodora; na górze — Senat, który szuka dokumentu w niewłaściwym archiwum. To nie jest historia jednej rodziny. To jest portret machiny.

Przypisy

1. Грамота на права, вольности и преимущества благородного российского дворянства, 21 IV 1785 — tekst pełny: ekaterina-ii.niv.ru; omówienie: Жалованная грамота дворянству (znanierussia.ru).
2. Tamże, art. 75–82 (Księga Rodowodowa i jej sześć części) oraz art. 92 (dowody szlachectwa; pkt 1 dyplomy, pkt 2 herby nadane, pkt 6 ukazy na nadanie ziem lub wsi, pkt 9 nadane wsie i wotczyny „choćby wyszły z rodu”, pkt 14 „dowody, że ojciec i dziad władali wsiami”).
3. N. M. Korkunow (zob. przyp. 4): do VI kategorii należą rody, „które mogą dowieść swej godności szlacheckiej na sto lat przed wydaniem Hramoty, tj. przed 21 kwietnia 1785 r.”.
4. Н. М. Коркунов, Русское государственное право, t. I: Общая часть, wyd. 6 (pośmiertne, red. M. B. Gorenberg), Petersburg 1908, § 31 „Дворянство” — tekst: istmat.org/node/25175. Przypisy tego wydania odsyłają m.in. do ukazów z 28 V 1900 i 5 X 1906 oraz do A. D. Gradowskiego, Начала русского государственного права, t. III, s. 369.
5. Cz. Malewski, „Rody szlacheckie w powiecie lidzkim na Litwie w XIX wieku”, Ziemia Lidzka 2004, nr 61 — zl.pawet.net (ukaz Pawła I z 1797 r., ukaz z 24 V 1818 r., udział szlachty kresowej w szlachcie imperium).
6. I. Rychlikowa, „Deklasacja drobnej szlachty polskiej w Cesarstwie Rosyjskim” (recenzja książki D. Beauvois) — przedruk: ornatowski.com; D. Beauvois, Szlachcic, chłop i rewizor. Polska szlachta między caratem a ludem ukraińskim 1831–1863, Warszawa 1996 (wyd. franc. 1985). Liczby z rewizji 1795 r., ocena Komisji Centralnej (1840–1845, ok. 160 tys. odrzuconych) i spór o liczbę zdeklasowanych — za Rychlikową.
7. J. Sikorska-Kulesza, Deklasacja drobnej szlachty na Litwie i Białorusi w XIX wieku, Oficyna Wydawnicza „Ajaks”, Pruszków 1995 (ISBN 83-85621-37-7) — zwłaszcza rozdz. IV „Szlachta legitymująca się — weryfikacje szlachectwa w latach 1834–1863”, s. 64–83, oraz „Wykaz ważniejszych aktów prawnych dotyczących polskiej szlachty”, s. 107–108 (numery ukazów według Полное собрание законов, zbiór II); cytaty o dowodach i procedurze: s. 66–69; Terlecki: s. 69; Kraszewski: s. 69–70; Heroldia: s. 73–74; komisje centralne i tabela 6: s. 78–80; ukaz 1845: s. 79; ukaz 1857 i bilans: s. 81. Uzupełniająco chronologia za hasłem „Разборы шляхты” (dic.academic.ru), opartym na: Российское законодательство X–XX вв., t. 4, Moskwa 1986; Л. М. Казначеєва, Волинське дворянське зібрання (1796–1917), Kijów 2008. Uwaga: Sikorska-Kulesza datuje ukaz o wykreślaniu „na podstawie metryk i poręczeń” na 4 I 1841 r.; uchwała Komisji Centralnej w sprawie Serbinowskich (1842) powołuje się na ukaz z 4 I 1840 r. — w tekście zachowano datę z akt.
8. Opracowanie badacza: „Rozenbergowie na Podolu — legitymacja szlachectwa” (wrzesień 2026) na podstawie DAChmO, f. 230, op. 1, spr. 5524 (skany 3–421, transkrypcje i tłumaczenia); w nim: uchwała Komisji Centralnej z 11 XI 1844, ukazy Senatu nr 10386 (31 XII 1850), nr 9058 (28 XI 1855) i nr 6878 (31 X 1867), świadectwo jednorodności z 17 XII 1860 r.
9. O jednodworcach w praktyce sądowej i obyczajowej: „Rzeczywistość sądowo-prawna jednodworców w świetle dzieła Wincentego Dunin-Marcinkiewicza Pińska szlachta”, Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej 2020, nr 2 — apcz.umk.pl.

Źródła

• Грамота на права, вольности и преимущества благородного российского дворянства, 21 IV 1785, art. 67–82, 92.
• Н. М. Коркунов, Русское государственное право, t. I, wyd. 6, Petersburg 1908, § 31 (istmat.org/node/25175) — oraz jego robocze tłumaczenie w notatkach badacza („Kategorie szlachty”).
• J. Sikorska-Kulesza, Deklasacja drobnej szlachty na Litwie i Białorusi w XIX wieku, Pruszków 1995 (egzemplarz PDF w zbiorach badacza); D. Beauvois, Szlachcic, chłop i rewizor, Warszawa 1996; I. Rychlikowa, Deklasacja drobnej szlachty polskiej w Cesarstwie Rosyjskim (recenzja).
• Schemat przemian stanowych szlachty 1772–1868 — za hasłem „Разбор шляхты”, nobility.by/encyclopaedia/r/RazborSliachty.shtml.
• Л. М. Казначеєва, Волинське дворянське зібрання (1796–1917), Kijów 2008; Cz. Malewski, Rody szlacheckie w powiecie lidzkim, Ziemia Lidzka 2004/61.
• DAChmO, f. 230, op. 1, spr. 5524 — teczka legitymacyjna Rozenbergów (opracowanie badacza, 2026).
• DAChmO, f. 230, op. 1, spr. 5878; RGIA, f. 1343, op. 29, spr. 2536; CDIAK, f. 481, op. 1, spr. 143, 218 — podstawa diagramu obiegu korespondencji (opracowanie badacza, wrzesień 2026).