Mapa rodu. Miejsca Serbinowskich od Baru po Białopole

Odcinek 12. Mapa rodu. Miejsca Serbinowskich od Baru po Białopole.

Przez jedenaście odcinków przewinęło się kilkadziesiąt nazw miejscowości. Część z nich zmieniła nazwę dwa albo trzy razy, część leży dziś w innym państwie niż wtedy, część zniknęła. Ten odcinek to nie opowieść, lecz mapa w słowach — żeby każdy, kto zechce, mógł wziąć atlas albo telefon i zobaczyć, gdzie to wszystko się działo. A działo się na zaskakująco małym obszarze: w promieniu około stu pięćdziesięciu kilometrów, w trzech skupiskach.

Skupisko pierwsze: Podole. Tu wszystko się zaczęło i tu toczyła się sprawa o szlachectwo. Dwie wsie są sercem tej historii. Pierwsza to Wnuczkowce — ta sama, którą w 1439 roku zastawiono Janowi Fiolowi, którą w XVI wieku nazywano też Onuczkowcami, a od 1589 roku Radziejowem, od rodziny Radziejowskich. W XIX wieku rosyjskie akta piszą: Radziejowce albo Radowce, powiat lityński. Tam mieszkali Paweł, Teodor i jego synowie; tam mieszkał opiekun sierot Piotr Gruszczyński z żoną Wiktorią z Serbinowskich. Dziś to wieś Radiwci w obwodzie chmielnickim, na Ukrainie. Z pierwotnej osady, zniszczonej przez Tatarów, został — jak pisze Słownik Geograficzny — stawek Wnuczkowski.

Druga wieś to Kumanówka, potem Radułowce, wreszcie Serbinowce — gniazdo, od którego ród wziął nazwisko. Leży nad rzeką Rowem, siedemnaście kilometrów od Radziejowiec, w dawnej parafii Mieżyrów. Dziś nazywa się Serbynivtsi, obwód winnicki, rejon żmeryński. Słownik Geograficzny dodaje, że w XIX wieku miała własną stację kolei odesko-wołoczyskiej. Obok leżą Hryszki, czy też Hrymiaki — wieś wydzielona z dawnych Wnuczkowiec, z unicką kaplicą, w której w 1804 roku ochrzczono Teodora. I Łysohorce pod Chmielnikiem, dziś Łysohirka, gdzie w 1635 roku Jakub Serbinowski dostał dożywocie.

Władza miała na Podolu swoje miasta. Bar — zamek, przy którym służyli konno Radziejowscy i Seretkowie; tu w 1565 roku lustratorzy zapisali kozaka Radula Serbina; stąd starostowie Herbort, Golski, Wyhowski i Lubomirscy próbowali sięgać po wsie drobnej szlachty. Latyczów — siedziba sądu grodzkiego i ziemskiego, gdzie wpisano niemal wszystkie akty rodzinne: z 1704, 1708, 1738, 1755, 1766, 1786, 1787 i 1789 roku. Lityn — sąd ziemski, w którym Paweł w 1797 roku oskarżył opiekuna, i powiat, w którym rodzina mieszkała w XIX wieku. Kamieniec Podolski — sądy, którym Radziejowscy podlegali według przywileju z 1557 roku, i siedziba Zgromadzenia Deputatów Szlacheckich, które od 1802 do 1858 roku prowadziło sprawę rodu. Winnica, gdzie w 1716 roku książę Lubomirski uznał dziedziczność Serbinowiec. Uszyca, gdzie Piotr, syn Józefa, pracował jako archiwista. A dalej: Kijów, gdzie w 1842 roku zasiadała Komisja Centralna, i Petersburg, gdzie w 1858 roku Senat wydał swój ukaz.

Przywileje królewskie wystawiano jeszcze gdzie indziej: w Radomiu w 1505 roku, w Piotrkowie w 1552, w Krakowie w latach czterdziestych XVI wieku, w Warszawie na sejmach w 1591, 1613, 1620 i 1635 roku — i w obozie wojskowym pod Sandomierzem w sierpniu 1703 roku.

Skupisko drugie: Kijowszczyzna. Tam w połowie XVIII wieku przeniosła się gałąź Karola. Potyjówka pod Białą Cerkwią — cerkiew, w której Karol brał ślub w 1745 roku. Bohatyrka, tuż obok — cerkiew, w której ochrzczono jego synów Jana i Marcina. Rubczenki i Czepożyńce z chutorem Terpykina, w dawnym powiecie skwirskim — domy Jana i jego synów w 1802 i 1814 roku. Wojtowce, dziś Rostawycia w obwodzie żytomierskim — wieś Pawła, z kaplicą, w której w 1803 roku trzymał dziecko do chrztu; stąd Łukasz odszedł w 1812 roku do ułanów. Winograd w dawnym powiecie zwinogrodzkim, w dobrach Branickich, dziś obwód czerkaski — tu mieszkał bezdzietny Marcin z siostrą Agatą i stąd w 1834 roku pisał Piotr, syn Karola. Szpyndówka i Czernina w powiecie taraszczańskim — tam Karol był ekonomem i tam w 1810 roku urodził się Piotr; w Pohyblakach w 1816 roku ochrzczono Wasyla, a metrykę zapisano w księgach kościoła w Laszowcach. Do tego miasta powiatowe: Machnówka, Skwira, Taraszcza, i Lisianka z konwentem franciszkanów, który w 1827 roku wydał odpis metryki.

Skupisko trzecie: okolice Kalinówki, między Winnicą a Berdyczowem. Tu od 1795 roku żyła linia Fabiana. Warszyca — dziś dzielnica Kalinówki — gdzie w 1816 roku mieszkali Michał i Piotr, synowie Fabiana, gdzie w 1860 roku urodził się Adam i skąd pochodziła jego żona Seweryna. Kurawa, dziś Drużełubiwka, kilka kilometrów dalej — tu Szymon brał ślub w 1854 roku i tu w 1859 zmarł Michał. Kurawska Słoboda — osobna osada, pięć kilometrów od Kurawy, dom Adama w chwili ślubu. Kotiużynce, dziś stacja kolejowa na linii Koziatyn–Winnica — rodzina Adama w spisie 1897 roku. Samhorodek i Białopole — parafie, w których chrzczono i spowiadano kolejne pokolenia. I jeszcze jedna Kumanówka — nie ta podolska, lecz Kumanówka w powiecie berdyczowskim, rodzinna wieś Julii Witosławskiej, żony Szymona. Dwie Kumanówki w jednej historii rodu — przypadek, o którym warto pamiętać, czytając akta.

Na koniec Dębowa Wólka nad Bohem, pod Strzyżawką, na północ od Winnicy — osada z „Pamiętnika Kijowskiego”, w której mieszkali Serbynowscy „z dwóch zagród”, i cukrownia w Kalinówce, sześć wiorst dalej, do której jeździły ich woły.

Jeśli spojrzeć na tę mapę z góry, widać prosty ruch: z Podola na wschód i północ. Z Baru i Serbinowiec w XVI–XVIII wieku, przez Radziejowce, do Kijowszczyzny w XVIII wieku i do okolic Kalinówki w XIX. Nigdy daleko. Zawsze wśród tych samych rodzin — Radziejowskich, Gruszczyńskich, Witosławskich, Miałkowskich — które pojawiają się raz jako sąsiedzi, raz jako świadkowie, raz jako teściowie. Współrzędne wszystkich tych miejsc, ustalone przez badacza, są w wersji pisanej tego odcinka. Wystarczy je wpisać.

To był ostatni odcinek cyklu o Serbinowskich. Dziękujemy, że byliście z nami od Wnuczkowiec w 1439 roku do Białopola w 1911.