Wnuczkowce. Zanim pojawiło się nazwisko (1439–1589)
Jan Fiol z Konarzowa, Radziejowscy i synowie Onaczki — jedna wieś przez półtora stulecia
Historia Serbinowskich nie zaczyna się od nazwiska, lecz od wsi — Wnuczkowiec w powiecie latyczowskim na Podolu — i od zapisu zastawnego, który król Władysław III wystawił w 1439 r. Janowi Fiolowi z Konarzowa. Przez następne półtora stulecia tę samą wieś trzymają kolejno Radewycze, Radziejowscy i synowie Onaczki: drobna szlachta pogranicza barskiego, służąca konno przy zamku, procesująca się ze starostą i rozrastająca się z kilku braci w kilkanaście rodzin. Nazwiska „Serbinowski” jeszcze tu nie ma — jest środowisko, z którego ono wyrośnie.
1439 i 1505: zastaw i konfirmacja
W księdze wpisów Metryki Koronnej MK 21 (k. 431 skanu; f. 212 rękopisu; regest: MRPS III nr 2236) zachowała się konfirmacja wystawiona przez króla Aleksandra Jagiellończyka na sejmie walnym w Radomiu w 1505 r. Król potwierdza w niej starszy o kilkadziesiąt lat zapis Władysława III: wieś Wnuczkowce (villa Wnuczkowcze) w powiecie latyczowskim, położona przy lesie Zahacz, została w 1439 r. dana w zastaw szlachcicowi Janowi Fiolowi z Konarzowa (nobili Joanni Fiol de Konariow) tytułem zabezpieczenia sumy, którą król lub jego następcy mogli w przyszłości wykupić. O konfirmację wystąpił Łazarz Radewycz z Wnuczkowiec (de Hunuczkowce) wraz z bratankiem Rymcem (Rimecz) — następcy Fiola w posiadaniu wsi. Dokument wystawiono z relacji podkanclerzego Piotra ze Skrzynna.
Z dokumentu nie wynika żadne pokrewieństwo z późniejszymi Serbinowskimi — ani Fiol, ani Radewycz nie noszą nazwiska, które w ogóle jeszcze nie istnieje. Łączy ich z rodem miejsce. Wnuczkowce to dzisiejsza wieś Radiwci (Радівці) w obwodzie chmielnickim: ta sama, w której w XIX w. mieszka rodzina Teodora Pawłowicza Serbinowskiego (w aktach rosyjskich: Radziejowce lub Radowce, powiat lityński). Od Serbinowiec — wsi, od której ród wziął nazwisko — dzieli ją ok. 17 km w linii prostej.
1552: dożywocie dla braci Radziejowskich
Dokument z 1 maja 1552 r. (Piotrków; MK 82, k. 450) nadaje braciom Ostafiejowi (Eustachemu), Kalimonowi i Hermakowi Radziejowskim dożywocie na Wnuczkowce — tę samą wieś, którą w 1439 r. otrzymał w zastaw Fiol. Klauzula jest wyjątkowo mocna: dopóki żyje którykolwiek z braci, nikt — nawet sam król, dla potrzeb własnego stołu czy jakiejkolwiek potrzeby Rzeczypospolitej — nie może wykupić od nich tej wsi. To najstarsze potwierdzone w źródłach wystąpienie Radziejowskich.
1557: Jabłonówka dla Hryśki i Fiedora, synów Onaczki
Przywilejem z 5 stycznia 1557 r. (MK 90, k. 196–199) Zygmunt August — potwierdzając wcześniejsze rozporządzenie swej matki, królowej Bony, dziedziczki starostwa barskiego — nadaje w lenno braciom Hryśce i Fiedorowi, synom Onaczki (filii Onaczko), opustoszałą wieś Jabłonówkę w dystrykcie barskim, leżącą między Zamchowcami a Suliwcami, za zapisaną im wcześniej przez Bonę sumę 30 grzywien, w zamian za zagospodarowanie pustki. Imię ojca — Onaczko — znane jest wyłącznie z tego patronimiku; nie występuje w żadnym późniejszym akcie rodowym.
1557/1558: Onniezkowicze — siedmiu współposiadaczy
Przywilej lenny z ok. 1557–1558 r. (MK 93, k. 254–256; Piotrków, sejm walny) nadaje wieś Onniezkowicze w dystrykcie latyczowskim siedmiu braciom i kuzynom: Eustachemu, Kalenikowi, Harasymowi i Radulowi, synom Hryćka, Hurmakowi i Michałowi (patronimik odczytany niepewnie) oraz Teodorowi, synowi Onaczki. Rodzina trzymała tę wieś za sumę 100 grzywien już za panowania króla Władysława — a więc przed 1548 r. — i w sprawach spornych podlegała jurysdykcji kamienieckiej, nie starosty barskiego.
„Onniezkowicze” to zniekształcony zapis nazwy „Onuczkowce”, czyli po prostu Wnuczkowce. Teodor, syn Onaczki, jest zaś niemal na pewno tym samym Fiedorem, synem Onaczki, który kilkanaście miesięcy wcześniej otrzymał Jabłonówkę. Dwa niezależne przywileje potwierdzają istnienie tej samej osoby i tej samej rodziny w tym samym miejscu i czasie; przodkowie Radziejowskich i syn Onaczki są współposiadaczami jednej wsi.
Spór ze starostą barskim: wyrok sejmowy z 12 stycznia 1557 r.
Ci sami czterej bracia — Eustachy, Kalenik, Radul i Harasym — występują w wyroku sejmowym z 12 stycznia 1557 r. (Warszawa) już pod nazwiskiem Radeiowsczi, Radzieiowskie. Pozwali starostę barskiego Marcina Herborta z Fulsztyna o bezprawne uwięzienie brata Harasyma i zagarnięcie mienia ruchomego. Starosta bronił się obowiązkiem straży przy zamku barskim, wynikającym z inwentarza zamku. Król przyznał mu rację co do samej powinności (Radziejowscy mają pełnić zwyczajowe straże przy zamku barskim „jak inni szlachcice podobnym prawem się cieszący”), ale potwierdził ich podległość sądom ziemskim i grodzkim kamienieckim, nakazał zwolnić Harasyma i zwrócić zabrane mienie, a resztę sporu przekazał sędziom komisarzom. Wyrok okazano w 1560 r. w sądzie ziemskim kamienieckim. Słownik Geograficzny dodaje, że w 1558 r. Zygmunt August z Krasnegostawu upomniał Herburta, by nie uciskał Radziejowskich, „naszych dobrych wojowników”.
1589: wieś nazywa się już Radziejów
Dokument z 10 kwietnia 1589 r. (MK 133, k. 652–653) nadaje dożywocie na części wsi Radzieiowiensi — Wnuczkowce noszą już nazwę od rodziny, która je trzyma — czternastu osobom z sześciu linii patronimicznych: synom Oleśki, Wasyla, Szemii, Radula, Romana, Dermaka i Michała Radziejowskich, synom Teodora, Bacaruby oraz Ambrożemu i Fedorowi, synom Onaczki. Między przywilejem dla Hryśki i Fiedora (1557) a tym dokumentem minęły 32 lata — „synowie Onaczki” z 1589 r. to zapewne już wnukowie pierwszego Onaczki, używający imienia dziada jako nazwiska patronimicznego. Jest tu też „Hawrycz, syn Radula” — być może potomek jednego z braci Radziejowskich.
Co dopowiada Słownik Geograficzny
Hasło „Radziejowce” w IX tomie Słownika Geograficznego Królestwa Polskiego (1888), pióra Sz. Kostyki Radziejowskiego — potomka rodu Radziejowskich — porządkuje dalsze losy wsi. Pierwotne Wnuczkowce zostały zniszczone przez Tatarów i przeniesione głębiej w lasy Żar; osada rozdzieliła się przy tym na dwie wsie: Radziejowce i Hryszki. Śladem dawnego siedliska pozostał „stawek Wnuczkowski”. Słownik wymienia testament Łazarza Reszko-Radyowskiego z 1522 r. na rzecz sukcesorów i nazywa wnuka Fiola „Hryńcem”, gdy oryginał z 1505 r. pisze „Rimecz” — typowy przykład niestabilnej pisowni imion ruskich w tej epoce. Z lustracji: w 1569 r. — 30 „panów”, 17 koni służby i 8 poddanych; w 1607 r. — 60 Radziejowskich zdolnych do służby konnej; w 1662 r. — 97 mężczyzn. Trzydziestoletni spór z dziedzicznymi starostami barskimi (Wyhowski, Lubomirscy, Poniński) zakończył się w 1778 r. potwierdzeniem praw Radziejowskich.
Najważniejsze dla naszego tematu zdanie Słownika to opis dwóch wielkich kurhanów koło Radziejowiec i wyliczenie rodów szlachty pełniącej służbę graniczną w rejonie Baru i Latyczowa, których przedstawiciele najpewniej w tych mogiłach spoczywają: „Radziejowscy, Wołkowińscy, Wasiutyńscy, Jołtuchowscy, Popowscy, Kożuchowscy, Łopatyńscy, Czerneliowscy, Korostowcy, Halczyńscy, Petrykowscy, Hałuzińscy, Serbinowscy, Petranowscy, Szelechowscy”. To niezależne od akt sądowych i heraldycznych poświadczenie, że Serbinowscy byli w tym mikroregionie rozpoznawalnym rodem szlachty zagrodowej.
Co jest ustalone, a co pozostaje hipotezą
Ustalone: ciągłość posiadania jednej wsi (Wnuczkowce = Onuczkowce = Radziejów = Radziejowce) od 1439 r. przez Fiola, Radewycza, Radziejowskich i synów Onaczki — aż po XIX-wiecznych Serbinowskich mieszkających w tej samej wsi.
Poszlaka: w przywileju z 1591 r. na sąsiednią Kumanówkę (następny artykuł) wśród braci Seretków występują imiona Fiedor i Hryń — te same, co u synów Onaczki. Zbieżność imion, miejsca i czasu sugeruje jeden trzon rodzinny, ale żaden dokument nie podaje stopnia pokrewieństwa Hryćka i Onaczki.
Hipoteza badawcza: że Jan Fiol z Konarzowa był wspólnym protoplastą kilku rodów przyjmujących później nazwiska odmiejscowe. Żaden odnaleziony dokument nie podaje takiej filiacji wprost.
Trop zamknięty: Rajtko z Pokutyniec
Przez pewien czas za możliwego przodka rodu uważano Rajtkę (Raythko) de Pokuticze, któremu Zygmunt I — na prośbę Bony, w ślad za decyzją starosty barskiego Bernarda Pretwicza — potwierdził prawo osadzenia kolonistami pustego gruntu we wsi Makorów (MK 57, k. 633–635, Kraków, lata 1539–1542). Podstawą było jedno zdanie Michała Hruszewskiego w V tomie Historii Ukrainy-Rusi. Weryfikacja wypadła negatywnie: przywołane tam akta grodzkie i ziemskie (t. XIII i XVII) okazały się zapiskami przemyskimi z lat 1466–1473, bez Rajtki i bez Serbinowskich, a ten sam autor w źródłowej monografii Barskie starostwo (Kijów 1894, s. 210–211) pisze jednoznacznie: „Protoplastą Morozowskich był Rajtko z Pokutyniec; od Bony otrzymał działkę w gruntach mukarowskich, zatwierdzoną mu przez króla (1542)… Nowa wieś nazwana została Małym Mukarowem, później Morozówką”. Synowie Rajtki — Chwedor, Isaj i Oleksij — władali Morozówką w 2. poł. XVI w.; w 1600 r. było tam 12 rodzin Morozowskich. Rajtko jest więc protoplastą sąsiedniego rodu, a wzmianka w Historii — pomyłką autora. Podobnie wykluczono „Szymona Serbina”, żołnierza obdarowanego w 1588 r. ziemią w Inflantach (MK 134) — to odrębny ród, wygasły w XVII w.
Źródła
- AGAD (Archiwum Główne Akt Dawnych, Warszawa), Metryka Koronna, MK 21, k. 431 (f. 212); regest: MRPS III nr 2236.
- AGAD, Metryka Koronna, MK 82, k. 450 (1 V 1552); MK 90, k. 196–199 (5 I 1557); MK 93, k. 254–256 (ok. 1557–1558); MK 133, k. 652–653 (10 IV 1589).
- AGAD, Metryka Koronna, MK 57, k. 633–635 (Rajtko de Pokuticze); MK 134, k. 277–278 (Szymon Serbin, 1588).
- Архивъ Юго-Западной Россіи, cz. VIII, t. III, dok. XCVIII, s. 191–192 (wyrok sejmowy z 12 I 1557).
- M. Hruszewski, Барское староство. Историческіе очерки (XV–XVIII в.), Kijów 1894, s. 210–211; tenże, Історія України-Руси, t. V.
- Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego, t. IX (1888), s. 466, hasło „Radziejowce”.
- Opracowanie „Serbinowscy przed epoką nazwisk. Materiały z Metryki Koronnej”, wersja 33 (2026), Partie 1–5, 7–9, 12; rozdział „Źródła historiograficzne”, wersja 4 (2026).
🎧 Podcast — odcinek 1: Prawdziwe korzenie rodu Serbinowskich na Podolu
Scenariusz odcinka podcastu (tekst)
Odcinek 1. Wnuczkowce. Zanim pojawiło się nazwisko.
Każda historia rodu zaczyna się od pytania: od kogo? Ta zaczyna się inaczej — od pytania: skąd. Bo zanim na Podolu pojawiło się nazwisko Serbinowski, była wieś. Właściwie dwie wsie, oddalone od siebie o siedemnaście kilometrów, w powiecie latyczowskim, na pograniczu starostwa barskiego. I to one, przez półtora stulecia, prowadzą nas do rodu.
Jest rok 1439. Na tronie polskim siedzi młody Władysław, ten sam, który pięć lat później zginie pod Warną. Król potrzebuje pieniędzy i ludzi na pograniczu, więc zastawia wieś Wnuczkowce szlachcicowi Janowi Fiolowi z Konarzowa. Zastaw to umowa prosta: Fiol dostaje wieś, król dostaje sumę i obietnicę, że kiedyś ją wykupi. Nie wykupił. Sześćdziesiąt sześć lat później, w 1505 roku, na sejmie w Radomiu, król Aleksander Jagiellończyk potwierdza ten stary zapis — na prośbę Łazarza Radewycza z Wnuczkowiec i jego bratanka Rymca. To następcy Fiola. Ten dokument, wpisany do ksiąg Metryki Koronnej, jest dziś najstarszym w całym zbiorze materiałów o rodzie.
Czy Fiol i Radewycz to przodkowie Serbinowskich? Dokument tego nie mówi. Nie mówi nic o pokrewieństwie — mówi o ziemi. I właśnie ziemia jest tu kluczem. Bo Wnuczkowce to dzisiejsza wieś Radiwci w obwodzie chmielnickim. Ta sama wieś, w której czterysta lat później, w XIX wieku, mieszka rodzina Teodora Serbinowskiego — ta, która będzie pisać petycje do cara i do Senatu. Rosyjscy urzędnicy nazywają ją wtedy Radziejowce albo Radowce.
Skąd ta zmiana nazwy? Odpowiedź przynosi połowa XVI wieku. W 1552 roku król Zygmunt August nadaje dożywocie na Wnuczkowce trzem braciom: Ostafiejowi, Kalimonowi i Hermakowi Radziejowskim. I dodaje klauzulę, jakiej rzadko się używa: dopóki żyje którykolwiek z braci, nikt — nawet sam król — nie może od nich tej wsi wykupić. Tak nagradzano ludzi, którzy bronili granicy.
Pięć lat później, w styczniu 1557 roku, ten sam król wystawia przywilej dla dwóch innych braci: Hryśki i Fiedora, synów Onaczki. Dostają w lenno opustoszałą wieś Jabłonówkę pod Barem, w zamian za zagospodarowanie pustki. O ich ojcu, Onaczce, nie wiemy nic poza imieniem. Ale rok później ten sam Fiedor — tym razem zapisany jako Teodor, syn Onaczki — pojawia się w kolejnym przywileju, już razem z Radziejowskimi. Siedmiu braci i kuzynów dostaje wspólnie wieś o dziwnej nazwie Onniezkowicze. Dziwnej, bo to po prostu zniekształcone Onuczkowce. Czyli Wnuczkowce. Ta sama wieś co w 1439 roku. Dokument dodaje, że rodzina trzymała ją już za poprzedniego króla.
Mamy więc w jednej wsi, w jednym czasie, przodków Radziejowskich i syna Onaczki. Dlaczego to ważne? Bo w następnym odcinku, w przywileju z 1591 roku na sąsiednią Kumanówkę, wśród braci Seretków zwanych Serbinami będą Fiedor i Hryń. Te same imiona. To samo miejsce. To samo pokolenie. Dokumenty nie mówią, czy Hryćko, Onaczko i Serbin byli braćmi, kuzynami, czy ojcem i synami. Ale mówią, że żyli obok siebie, służyli razem i razem bronili swoich praw.
A bronić musieli. W tym samym styczniu 1557 roku na sejmie w Warszawie czterej Radziejowscy — Eustachy, Kalenik, Radul i Harasym — procesują się ze starostą barskim, Marcinem Herbortem z Fulsztyna. Starosta uwięził ich brata Harasyma i zabrał im dobytek. Tłumaczył, że szlachta z okolicy ma obowiązek pełnić straż przy zamku barskim — i tu król przyznał mu rację. Ale w sprawach sądowych Radziejowscy podlegają sądom w Kamieńcu, nie staroście. Harasyma zwolnić, mienie zwrócić. Rok później król z Krasnegostawu upomina Herborta osobiście: ma nie uciskać Radziejowskich, „naszych dobrych wojowników”. Ten spór — szlachta pogranicza przeciw staroście — będzie wracał w tej historii przez dwieście lat.
Rodzina rosła szybko. W 1589 roku, w jednym dokumencie, czternaście osób z sześciu linii dostaje dożywocie na części wsi — a wieś nazywa się już oficjalnie Radziejów. Od rodziny. Wśród obdarowanych są znów „synowie Onaczki”: Ambroży i Fedor. Trzydzieści dwa lata po Hryśce i Fiedorze to zapewne już wnukowie, którzy nadal noszą imię dziada jako nazwisko.
Co stało się z Wnuczkowcami, mówi nam XIX-wieczny Słownik Geograficzny, w haśle napisanym — co ciekawe — przez potomka Radziejowskich. Pierwotna wieś została zniszczona przez Tatarów. Mieszkańcy przenieśli się głębiej w lasy Żar, a osada rozdzieliła się na dwie: Radziejowce i Hryszki. Po starym siedlisku został „stawek Wnuczkowski”. Słownik opisuje też dwa wielkie kurhany koło Radziejowiec — ślad krwawej bitwy — i wylicza rody szlachty, która broniła tej ziemi i w tych kurhanach zapewne spoczywa. Piętnaście nazwisk. Wśród nich: Serbinowscy.
Na koniec uczciwie o tym, czego nie wiemy. Przez pewien czas sądzono, że przodkiem rodu był niejaki Rajtko z Pokutyniec, osadnik z lat czterdziestych XVI wieku — bo tak napisał w jednym zdaniu wielki historyk Michał Hruszewski. Sprawdzono. Akta, na które się powołał, okazały się zapiskami z Przemyśla, bez Rajtki i bez Serbinowskich. A sam Hruszewski w swojej monografii starostwa barskiego pisze wyraźnie: Rajtko był protoplastą Morozowskich, sąsiadów. Trop zamknięty. Zostaje to, co pewne: jedna wieś, półtora stulecia, i rodziny, które od 1439 roku trzymają tę samą ziemię — aż po Serbinowskich z XIX wieku.
W następnym odcinku: pięciu braci, opustoszała Kumanówka i kozak zamkowy nazwiskiem Serbin.